Meditatie is het trainen van je geest – deel 1

Verdiepende artikelen over meditatie

Laten we wel wezen: je bent constant bezig met het trainen van je geest. Jij, ik, je buurman, wij allemaal.

Iedere keer dat je een gedachte volgt die in je opkomt ben je je geest aan het vertellen dat die gedachte kennelijk belangrijk is. Als je dit jaar-in-jaar-uit volhoudt train je je geest om vooral erg gevoelig te zijn voor je eigen gedachten. (En wellicht voor de gedachten van anderen – mits deze goed geformuleerd zijn.)

Zo kan het gebeuren dat er mensen bestaan die zich op een bepaald niveau wel beseffen dat ze een lichaam hebben, maar die doof zijn voor de signalen die dat lichaam uitzendt. Of mensen die niet naar hun intuitie luisteren omdat ze zich daar niet in geoefend hebben. Nog weer andere mensen hebben vooral aandacht besteed aan gedachten die ze vertellen dat ze ge-wel-dig zijn. Of juist het tegenovergestelde…

Het is niet de bedoeling om hier de stelling te poneren dat gedachten slecht zijn. No way! Gedachten zijn (doorgaans) rationeel, en de menselijke ratio is – hoewel niet perfect – de beste raadgever die we hebben.

Maar het is niet de enige bron om je beslissingen op te baseren. Het is op zich nog denkbaar om je eerste huis volledig op rationele gronden te kopen. Maar wat te denken van je carriere? Je levenspartner?

Sommige beslissingen maak je beter met je buik, zoals wanneer het tijd is om ergens weg te gaan. Of wanneer je moet toeslaan in een onderhandeling. Andere beslissingen neem je het best met je ego – je ballen, je trots – zoals wat te doen wanneer iemand over je grenzen heenwalst alsof je Polen heet.

Het is goed om dat soms te oefenen, want anders verlies je het gevoel met deze vormen van beslissingen nemen.

Zo is het ook goed om af en toe eens een flink stuk afstand te scheppen tussen “jezelf” en de wereld van je gedachten. Dat kan op verschillende manieren: lichamelijke activiteit, TV-zombie spelen, sociale activiteiten, vakantie, rode wijn. Allemaal prima methodes om even op een ander kanaal over te schakelen.

En… je kunt ook mediteren. Het voordeel van meditatie boven de eerdergenoemde manieren is dat je gedachten tijdens het mediteren meestal gewoon doorgaan. Hierdoor kun je “live” oefenen met wat er in jouw beleving gebeurt als je een opkomende gedachte volgt. Bovendien kun je oefenen met wat er gebeurt als je die opkomende gedachte nou eens een keer niet volgt.

In meditatie gebruik je het onderdeel van je geest dat observeert. Je kunt van alles observeren, maar hier beperken we ons even tot je gedachten en je reacties daarop. Door het observeren en het “gewoon laten zijn” van je gedachten train je je geest dat het niet per se hoeft, reageren op iedere willekeurige gedachte die maar op de koffie komt.

Je geest leert daarvan stukje bij beetje dat het niet je gedachten zijn die de baas zijn, maar dat jij dat bent. Dat heeft tot gevolg dat je de vloed van gedachten die je op een dagelijkse basis overspoelt gemakkelijker kunt relativeren. Je wordt kalmer, zelfs als zaken een tijdje tegenzitten. Je kunt weer meer leren luisteren naar je lichaam en je intuitie.

En dat is 1 manier waarop meditatie effectief is voor het trainen van je geest.

Hoe werkt meditatie in je hersenen?

Verdiepende artikelen over meditatie

Wat gebeurt er eigenlijk in de hersenen als je aan het mediteren bent?

Heel precies weten we dat nog niet. Hersenonderzoek staat eigenlijk nog maar in de kinderschoenen, en dat geldt ook voor het zogenaamde “contemplatieve neuro-onderzoek”. (Dat betekent zoveel als het onderzoek naar wat er in de hersenen gebeurt als je mediteert.) Wetenschappers gebruiken hersenscanners om te onderzoeken welke hersengebieden actief worden als er gedrag of cognitie plaatsvindt, zoals taalvorming, luisteren of slapen. Daarmee weten ze nog niet heel veel meer dan eerder, maar het bouwt mee aan de langzaam toenemende kennis over het menselijk brein.

Het brein is als een stad op een buitenaardse planeet: een volstrekt onbekende grijze massa. We weten dat er communicatie plaatsvindt, we weten dat er gereisd wordt, en we weten dat er verschillende soorten gebouwen zijn waar allerlei activiteiten plaatsvinden. We kunnen twee dingen meten: de mate van activiteit in verschillende delen van het brein (door middel van een hersenscan) en het gedrag van diens eigenaar.

En dat is wat hersenwetenschappers doen. We weten inmiddels dat het voorste deel van de hersenen (de prefrontaalschors) verantwoordelijk is voor het nemen van beslissingen: de rationele mens. We weten dat het achterste deel vooral wordt ingezet voor het verwerken van ons zicht. En we weten dat zich “onder” de hersenschors oudere structuren bevinden die onze autonome functies beheren (hartslag, ademhaling, etc) en die ons emotionele leven sturen.

schema-hersenactiviteit
Afbeelding afkomstig uit Scientific American, november 2014

Ook meditatie is een dankbaar onderwerp voor hersenonderzoekers. Zo hebben wetenschappers een stel ervaren mediteerders aan hersenscans onderworpen. En ze vervolgens laten mediteren op een vast onderwerp, vaak de ademhaling. Met behulp van een knop moesten ze aangeven wanneer ze afgeleid waren. Zo hebben de onderzoekers vier verschillende meditatie-standen in de hersenen aangetroffen. Wanneer je geest is afgeleid en je maar wat zit te dagdromen wordt het Default Mode Network actief. Dat is stand 1 in het plaatje rechts (klik erop om te vergroten). Stand 2 geeft het moment aan dat je je ervan bewust wordt dat je afgeleid bent van het meditatie-object, in dit geval de adem. Hier worden twee geheel andere hersengebieden actief: de insula anterior en de cortex cingularis anterior.

Wanneer je je aandacht losmaakt van de afleiding zijn daar twee andere structuren bij betrokken: de dorsolaterale prefrontaalcortex en de lobus parietalis inferior. (Stand 3.) Dit is het beslissingsmoment: blijf je dagdromen of ga je terug naar het meditatie-object. En in stand 4 houdt de mediteerder zich alleen maar bezig met het onderwerp van meditatie. Hierbij blijft de dorsolaterale prefrontaalkwab actief. Dit hersengebied wordt in andere onderzoeken in verband gebracht met sterke concentratie op een specifieke taak, en maakt onderdeel uit van het zogenaamde Task Positive Network, de tegenhanger van het Default Mode Network.

We weten verder nog heel weinig over de nuances van wat er zich onder onze mentale motorkap afspeelt. Maar het is interessant om te zien dat slimme onderzoekers steeds verder afdalen in de krochten van het menselijk brein.